قیامت

برای محاسبه اعمال انسان، علاوه بر اعمالی که به صورت مُجَسَّم و عینی در پیش چشم او قرار دارد، نامه اعمال انسان که تمام اعمال انسان در آن ضبط شده به او داده میشود. کسی که نامه اعمالش به دست چپش داده شود، اهل دوزخ است و آنکه نامه اعمالش به دست راستش داده میشود، یعنی نیکوکار بوده و اهل بهشت و رستگاری است. گواهانی نیز که شاهد اعمال انسان بودهاند برای شهادتدادن وجود دارند.

اعمال انسان در آن روز با پیشوایان دینی(پیامبر اکرم (ص)، امامان و صالحان) سنجیده میشود و کسی که اعمال و اعتقاداتش شباهت بیشتری با اعمال و اعتقادات ایشان داشته باشد، سعادتمندتر خواهد بود.

زمان قیامت

فقط خداوند از زمان فرارسیدن روز قیامت اطلاع دارد؛ به همین دلیل، فرارسیدن قیامت، ناگهانی است، به گونهای که بسیاری در غفلت به سر میبرند.

يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ  (ترجمه: درباره قيامت از تو مى پرسند كه در چه وقت واقع مى شود؟ بگو: «واقعه اى بس عظيم در آسمانها و زمين است و فقط پروردگار مى داند و جز او كسى وقتش را نمى داند و به طور ناگهان مى آيد،» چنان از تو مى پرسند كه گويى از وقوع آن خبر دارى، بگو: «علم آن نزد خداست، ولى بيشتر مردم نمى دانند.».)^{[ اعراف–۱۸۷.]}

عدم آگاهى از زمان وقوع رستاخيز، در کنار ناگهانىبودنش، با توجه به عظمتش سبب مى شود هيچگاه مردم قيامت را دور ندانند و همواره در انتظار آن باشند، به اين ترتيب خود را براى نجات در آن آماده سازند، و اين عدم آگاهى اثر مثبت و روشنى در تربيت نفوس و توجه آنها به مسئوليتها و پرهيز از گناه خواهد داشت.^[۱۱]

مکان قیامت

بر اساس آیات قرآن، در روز قيامت، همه مردگان، به طور ناگهانى و به يك باره، با قدرت پروردگار دوباره زنده میشوند، از قبرها بيرون آمده، در صحراى محشر جمع میشوند و به حساب آنان رسيدگى مى شود. مكان حضور و حساب رسى آنان در فضایی است که واقعیت آن چندان برای ما روشن نیست. اما بر اساس آیات قرآن کریم، این نکته مشخص است که آسمان و زمین در آن زمان تغییر میکند. فضایی دیگر(که بنابر برخی نظرات، غیر مادی است) ایجاد میشود که قیامت در آن تشکیل میشود و مخلوقات در محضر الهی حاضر میشوند. قرآن کریم به این تبدیل زمین و آسمان بدین صورت اشاره کرده است:

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّموَاتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْوَ حِدِ الْقَهَّارِ  (ترجمه: در آن روز كه اين زمين به زمين ديگر و آسمان ها [به آسمان هاى ديگر] تبديل مى شوند و آنها در پيشگاه خداوند واحد قهار ظاهر مى گردند.)^{[ ابراهیم–۴۸.]}

مقدار قیامت

در قرآن در مورد مقدار روز قیامت دو آیه وجود دارد: هزار سال^[۱۲] و پنجاه هزار سال^[۱۳] که بر اساس روایتی از امام صادق(ع) قیامت، پنجاه موقف و ایستگاه دارد که عبور از هر موقف، هزار سال طول میکشد.^[۱۴]

رخدادهای قیامت

زنده شدن انسانها

قرآن مجيد در آيات زيادى، چگونگى زندهشدن انسان در روز قيامت را بيان كرده است. در آیه ۶۸ سوره زمر بیان میکند که با یک بار دمیده شدن در صور اسرافیل، تمام بندگان میمیرند مگر کسانی که خدا بخواهد. آنگاه، بار دیگر در صور دمیده میشود و ناگهان همگی برخواسته و در انتظار محاسبه میمانند.

وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُون  (ترجمه: در صور كه دميده شود، آسمانيان و زمينيان بيهوش مى شوند مگر آنها كه خدا بخواهد و چون بار ديگر در آن دميده شود ناگهان به پا خيزند و درنگرند.)^{[ الزمر–۶۸.]}

حسابرسی

مهمترین کار در قیامت، بررسی اعمال بندگان و محاسبه آنها است. این بررسی بر اساس قوانینی است که در قالب آموزههای اعتقادی و عملی(احکام) توسط پیامبران به مردم ابلاغ شده است. هر کسی مسئول عملکرد خود است و هیچ کس، نمیتواند بار گناه کسی را به دوش بکشد^[۱۵] و به هیچ کس ظلمی نخواهد شد.

یک سری امور در حسابرسی اعمال مطرح است که عبارتاند از:

• سوالهای قیامت: در قیامت از چند چیز سؤال میشود که قرآن به برخی از آنها اشاره کرده است:

پیامبر اکرم در این زمینه میفرماید:

در قیامت هیچ بندهای قدم از قدم بر نمی دارد تا از چهار چیز سؤال شود: از عمرش که در چه راهی تمام کرده؟ و از مالش که از کجا جمع آوری نموده و در چه راه مصرف کرده است؟ و از عملش که چه کاری انجام داده؟ و از محبت ما اهل بیت!

• اعمال نیک غیر مسلمانان: اعمال افرادی که به خداو آخرت ایمان دارند و با انگیزه تقرب و نزدیکی به خداوند آنرا انجام دادهاند، مورد قبول قرار میگیرد و ثواب و پاداش به آن عطا میشود. اما غیر مسلمانانی که به خدا و آخرت ایمان دارند و عمل خیری را به قصد تقرب انجام میدهند، در صورتی که در ایمان نیاوردن تقصیری نداشته باشند، از اعمال خیر خود که ربطی به ایمان ندارد، بهرهمند میشوند. ولی اگر در ایمان نیاوردند تقصیر داشته باشند؛ یعنی با اسلام و آموزههای آن آشنا بوده ولی بدون دلیل و تنها به جهت تعصب و لجاجت از قبول آن سرباز زده باشد، تمام آن اعمال خیر به هدر خواهد رفت.^[۲۰]

• وضعیت مستضعفان: منظور از مستضعفان، افرادی هستند که از نظر فکری یا بدنی یا اقتصادی آن چنان ضعیف اند که قادر به شناسایی حق از باطل نشوند و یا این که با تشخیص عقیده صحیح، بر اثر ناتوانی جسمی یا ضعف مالی و یا محدودیت هایی که محیط بر آنها تحمیل کرده، قادر به انجام دادن وظایف خود به طور کامل نباشند و نتوانند مهاجرت کنند. به عنوان مثال، کسی که در سرزمینی قرار دارد که اکثریت آنان کافرند و قدرت به دست آنان است و عالم دینی هم وجود ندارد که معارف دین را به آنها برساند و یا محیط کفر و ترس اجازه نمی دهد به آن معارف عمل کنند و از سوی دیگر قدرت بیرون آمدن از آن جا و رفتن به محیط اسلام را هم ندارند و یا این که اصلًا به ذهنش خطور نکرده که دینِ حقّی وجود دارد. چنین کسانی، مشمول عفو و بخشش خداوند قرار میگیرند و به دوزخ نمیروند.^[۲۱]

إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرّجَالِ وَالنّسَآءِ وَالْوِلْدَانِ لَایسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَلَا یهْتَدُونَ سَبِیلًا  (ترجمه: مگر آن مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره جویی نتوانند و راهی نیابند.)^{[ نساء–۹۸.]}

• وضعیت دیوانگان: دیوانگان نیز تا زمانی که در این دنیا عقل ندارند و توان تشخیص حق را ندارند، تکلیف ندارند و در آخرت مورد بازخواست قرار نخواهند گرفت، زیرا یکی از شرایط تکلیف، عقل است. امام صادق(ع) در روایتی بیان میکند:

خداوند در قیامت در حساب بندگان به اندازه عقلی که در دنیا به آنها داده است، دقت و سخت گیری میکند. ^[۲۲]

• وضعیت بچهها و خردسالان: کسانی که در کودکی و زمانی که هنوز توان تشخیص حق از باطل را نیافتهاند و پدر و مادرشان مسلمان بودهاند، به والدین خود ملحق شده و به بهشت میروند:

وَ الَّذینَ ءامَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذرّیتُهُمْ بإِیمن أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرّیتُهُمْ  (ترجمه: و آنها که ایمان آوردند و فرزندانشان به پیروی از آنان ایمان اختیار کردند، فرزندان شان را [در بهشت ] به آنها ملحق می کنیم.)^{[ طور–۲۱.]}

نحوه برخورد خداوند با فرزندانی که والدین آنها کافر هستند، مشخص نیست، هرچند به اعتقاد شیعیان و بر اساس آیات قرآن کریم، قطعا عذاب نخواهند شد؛ زیرا عذاب در صورتی است که پیام خداوند به شخص رسیده باشد و او در حالی که به سن تکلیف رسیده و عقل دارد، با اختیار خود با دستور خداوند مخالفت کند. بنابراین، کسی که در کودکی از دنیا میرود، تکلیفی نداشته تا به جهنم برود.^[۲۳]

رستاخیز حیوانات

از برخی آیات و روایات استفاده میشود که حیوانات نیز مانند انسانها در روز قیامت برانگیخته میشود و به اندازه آگاهی و مسئولیتشان، حسابرسی میشوند. البته برخلاف انسانها که بعد از حسابرسی به بهشت یا جهنممیروند، حیوانات پس از حسابرسی و اجرای عدالت در حق آنها، دوباره میمیرند و خاک میشوند؛ یعنی اگر ستمی کرده باشند، در صحنه قیامت قصاص میشوند.

در حدیثی از ابوذر غفاری نقل شده روزی در محضر پیامبر بودند و در پیش روی آنان، دو بز به یکدیگر شاخ میزدند. حضرت از آنان پرسید: می دانید چرا اینها به یک دیگر شاخ زدند؟ حاضران گفتند: نه حضرت فرمود: اما خدا می داند چرا؟ و به زودی در میان آنها داوری خواهد کرد. 

نامه اعمال

تمام اعمالی که هر انسان در طول زندگی خود انجام داده، در چیزی ثبت میشود که به نامه اعمال معروف است. این کتاب به اندازهای دقیق و گویاست که کسی نمیتواند آن را انکار کند.

وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَـٰذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا ۚ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا ۗ وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا  (ترجمه: و كارنامه [عمل شما در ميان] نهاده مىشود، آنگاه بزهكاران را از آنچه در آن است بيمناك مىبينى، و مىگويند: «اى واى بر ما، اين چه نامهاى است كه هيچ [كار] كوچك و بزرگى را فرو نگذاشته، جز اينكه همه را به حساب آورده است.» و آنچه را انجام دادهاند حاضر يابند، و پروردگار تو به هيچ كس ستم روا نمىدارد.)^{[ الکهف–۴۹]}

طبق آیات قرآن نامه اعمال افراد نیکوکار به دست راستشان داده می شود و نامه اعمال افراد بدکار به دست چپ شان.

تجسم اعمال

منظور از تجسم اعمال این است که آن چه انسان در این جهان انجام داده است، در جهان دیگر، به صورتی متناسب با آن جهان نمایان میشود. به عبارت دیگر: پاداش ها وکیفرها، نعمت ها و سختیها، واقعیت اعمالی است که انسان در دنیا انجام داده است و در زندگانی اخروی، حقیقت آن نمایان شده است. بر این اساس، عملی که انسان انجام میدهد دو صورت دارد. یک شکل دنیایی که ما آن را مشاهده می کنیم و یک صورت اخروی که هم اکنون نمایان نیست. در روز رستاخیز پس از تحولاتی که صورت میگیرد، واقعیت اخروی اعمال نمایان میشود شکل دنیای از بین میرود و باعث لذت و شادی صاحب عمل یا آزار و اندوه وی میگردد. بنابراین، بر اساس این دیدگاه، جزای اعمال هر انسانی عین اعمال او خواهد بود.

یوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ  (ترجمه: روزی که هر انسانی هر کار نیکی که انجام داده است، نزد خود حاضر می یابد و هر کار بدی را که انجام داده است نیز، حاضر و آماده می یابد.)^{[ آل عمران–۳۰.]}

گواهان

در روز قیامت که انسانها برای حسابرسی اعمال و پاداش و جزای متناسب جمع میشوند، به غیر از نامه اعمال، گواهانی وجود دارند که شاهد اعمال ما بوده و در صحرای محشر شهادت میدهند. بر اساس متون دینی، اعمال ما شاهدانی دارد که عبارتند از:

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیرَی اللَّهُ عَمَلَکمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیبِ وَ الشَّهادَةِ فَینَبِّئُکمْ بِما کنْتُمْ تَعْمَلُونَ  (ترجمه: بگو: «عمل کنید که خدا و رسولش و مؤمنان ناظر اعمال شما خواهند بود و به زودی به سوی کسی باز می گردید که دانای پنهان و آشکار است و شما را از کردارتان خبر میدهد.)^{[ توبه–۱۰۵.]}

میزان اعمال

در روز رستاخیز اعمال انسان با وسیله خاصی سنجیده می شود، نه با وسیلهای شبیه ترازوهای دنیایی. این سنجش نیز به معنای سنجیدن و مقایسه اعمال هر فرد با یک الگو و میزان است. بر اساس روایات، مراد از میزان، اعمالپیامبران، امامان و افراد صالح می باشند که در روز قیامت، اعمال بقیه بندگان با اعمال این بزرگان سنجیده و مقایسه میشود و به هر اندازه اعمال انسان ها شباهت و نزدیکی به عقاید و ویژگیها و اعمال آنان داشته باشد میزان عمل شان سنگین تر است. امام صادق(ع) در توضیح و بیان میزانهای قیامت فرموده است:

میزان سنجش در آن روز پیامبران و اوصیای آنها هستند. در روایتی دیگر، میزان قیامت را امیر مومنان و امامان بعد از ایشان معرفی کرده است.

احباط و تکفیر

در اصطلاح علم کلام، احباط به معنای آن است که گناه موجب از میان رفتن عبادات و ثواب شود. تکفیر نیز به معنای آن است که عباداتی که انسان انجام میدهد، گناهان قبلیاش را بپوشاند و از بین ببرد. بیشتر متکلمانمعتزلی، طرفدار مسئله «احباط» و «تکفیر» هستند، ولی امامیه آنرا با ادله نقلی و عقلی باطل میداند.  بر اساس دیدگاه شیعیان، انسان زمانی مستحق پاداش و یا مجازات میشود که با انجام کاری دیگر، اثر آنرا از بین نبرد. بنابراین، اگر مثلا انسان به فقیری کمک کرد اما بر او منت بگذارد، اثر این کار خوبش را از بین برده است. یا اگر کافر یا مشرک باشد ولی قبل از مرگ، ایمان بیاورد، او اثر این کفر خود را از بین برده است و به واسطه کفر قبلی، عذاب نمیشود. اما خود آن عمل خوب یا بد اولی از بین نمیرود بلکه تنها اثر آن است که از بین میرود. ^[۴۰] دلیل بطلان احباط و تکفیر در این است که هم از نظر عقلی، این کار مصداق ظلم است، علاوه بر اینکه، بر اساس آیات قرآن کریم، هیچ کار خیر و شر انسان از بین نمیرود، هرچند به اندازه ذرهای باشد:^[۴۱]

فَمَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیرًا یرَهُ وَ مَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ  (ترجمه: پس هر کس هم وزن ذرّه ای کار خیر انجام دهد آن را میبیند و هر کس هم وزن ذرّه ای کار بد کرده آن را میبیند.)^{[ زلزال–۷-۸.]}

بنابراین بر خلاف نظر معتزله، هیچ کار انسان از بین نمیرود و انسان در روز قیامت، تمام اعمال خود را به عینه میبیند، به خصوص بر اساس دیدگاه تجسم اعمال، آنچه به شخص نشان داده میشود خود اعمال اوست نه پرونده اعمالش.

پل صراط

بر اساس متون و منابع اسلامی، صراط، نام پلی است بر دوزخ و در مسیر بهشت که همه انسانها از روی آن عبور میکنند؛ افراد نیکوکار و درست کاران از آن به سرعت میگذرند و بدکاران از پل سقوط کرده و به جهنم سرازیر میشوند. در برخی روایات، سرعت عبور مردم از این پل وابسته به میزان ایمان، اخلاص و اعمال صالح آنان دانسته شده است.  پیامبر اکرم(ص) در وصف این پل فرمود: بر دوزخ پلی است، باریک تر از مو و تیزتر از شمشیر!

در روایتی دیگر از آن حضرت نقل شده: در قیامت، هنگامی که صراط، روی جهنم قرار داده شود، تنها کسانی از آن عبور می کنند که اجازه داشته باشند و آن اجازه، ولایت علی بن ابی طالب باشد.